پژوهشگاه قرآن و حدیثکلام امامیه2479-48923بهار و تابستان20230522فایل کلی مقالات شماره 513684FAJournal Article20240527https://kalam.riqh.ac.ir/article_13684_5bd5776cf6da8a39bd3be219cb7fce73.pdfپژوهشگاه قرآن و حدیثکلام امامیه2479-48923بهار و تابستان20230522امکان و قلمرو شناخت عقلی خدا از منظر جریان فکری محدثمتکلمان مدرسه کوفه62313674FAعلیامیرخانیهیأت علمیJournal Article20221112هدف از این پژوهش، بررسی مسئلۀ امکان و قلمرو شناخت عقلی خدا از نظرگاه جریان فکری محدث - متکلمان مدرسه کوفه براساس احادیث و گزارشهای تاریخی بهجامانده، با روش بررسی کلامی است. طبق شواهد روایی، بیشتر امامیه در مدرسه کلامی کوفه (طیف عظیم محدث - متکلمان) به امکان شناخت عقلی خارج از حدینی که مستلزم نفی تعطیل و تشبیه است، باورمند بودند. نقل پرتکرار اخباری که بهنوعی دلالت بر امکان شناخت بینالحدینی خدا دارد، از مسلّمانگاری آن و عدم مخالفت در اصل امکان شناخت عقلی حکایت دارد. آنان در راستای تبیین نفی حد تشبیه، اتصافِ ذات باری تعالی به صفات ذاتی ایجابی همچون مستلزم حد بودن، بهشمارهدرآمدن، نفی ازلیت و در یک کلام تشبیه آفریدگار به آفریدهها را بهلحاظ وجودشناختی نفی میکردند. با این حال، بهلحاظ معناشناختی به صفات ذاتی ازلی (بهمعنای سلبی) باورمند بودند و در واقع ذات کردگار را از ازل و پیش از آفرینش بهنحو سلبی به صفات ذاتی همچون علم و قدرت متصف میدانستند. دیدگاه ایشان در گزارشهای تاریخی اصحاب مقالات، ناقص و غیرمنسجم بازتاب داشته است. با این حال، طبق برخی از گزارشهای روایی، برخی از اصحاب امامیه صفات ذاتی ازلی را منکر بودند؛ زیرا پنداشته بودند صفات ازلی ذاتی در هر صورت مستلزم تحقق اشیا از ازل است. اما انگارۀ آنان مورد مخالفت امامان و بیشتر امامیان قرار گرفت و هیچگاه در میان بدنۀ اصلی امامیه رشد و نمو نیافت.https://kalam.riqh.ac.ir/article_13674_7e21ac9c78df6fe9842fa1994fe3b53c.pdfپژوهشگاه قرآن و حدیثکلام امامیه2479-48923بهار و تابستان20230522حدوث عالم در اندیشه امامیه نخستین243713675FAسید جمال الدینموسویپژوهشگر پژوهشکده کلام اهل بیتJournal Article20240526دورۀ نخستین دانش کلام را به قبل از آغاز رسمی کلام امامیه در بغداد میتوان نسبت داد. اما با شروع مباحث رسمی کلام امامیه در این شهر، شاهد پیدایش دو مدرسۀ کلامی کوفه و سپس قم هستیم که خط فکری آنها تا چندین قرن بر محافل فکری امامیه سایه افکنده است. مسئلۀ حدوث عالَم دارای پیشینۀ تاریخی بسیاری بوده و دستکم در یونان باستان وجود داشته است. این میراث به متکلمان امامیه نیز منتقل شده و جریان فکریِ متکلمان نظریهپرداز، بر اندیشههای یونانی پیرامون حدوث اجسام، ردّیههایی را نگاشتهاند. روایات اهل بیت علیهم السلام نیز به این مسئلۀ ورود کرده و حدوث عالَم را در ضمن مناظره با زندیقان، همراه با استدلال عقلانی مطرح نموده است. در این روایات از طریق اصل «تغییر، زوال و انتقال اجسام و پیدایش یک شیء پس از نیستی»، بر حدوث عالَم استدلال شده است و در آنها، حدوث، همان وجود پس از عدم عنوان میشود. این گونه از استدلال بر حدوث عالَم را میتوان جوهرۀ دلیل اَکوان اربعه دانست. این اندیشه در تفکر امامیۀ نخستین، غالب بوده و تنها توسط جریان غالیان بهچالش کشیده شده است. در پارهای از میراث حدیثی غالیان، وجود اهل بیت علیهم السلام همراه با ذات باری تعالی، بهشکل ازلی فرض میشود. روایات خلقت نوری اهل بیت و همچنین روایات خلقت تقدیری را میتوان از زمینههای اندیشهورزی غالیان و انحراف از مسیر صحیح و اصیل امامیه دانست.https://kalam.riqh.ac.ir/article_13675_e2ffbd25eb7cec7e1ea27103e0c119e2.pdfپژوهشگاه قرآن و حدیثکلام امامیه2479-48923بهار و تابستان20230522وجودشناسی و معناشناسی اسما و صفات خداوند در دیدگاه ابوهاشم جعفری385713676FAحسنوکیلی۰Journal Article20221109بررسی اندیشههای کلامی امامیۀ دوران نخستین، نشانگر دو بحث مهم در باب اسما و صفات خداوند است؛ وجودشناسی و معناشناسی اسما و صفات خداوند. در میان اندیشمندان امامی، ابوهاشم جعفری ازجمله شخصیتهایی است که در این موضوع روایت مفصلی را نقل کرده است و در این رابطه دقت بالایی دارد. هدف این تحقیق، چیستی اندیشۀ او دربارۀ وجودشناسی و معناشناسی اسما و صفات خداوند است. در اندیشۀ ابوهاشم، خداوند در مقام ذات از هرگونه صفتی عاری بوده و تمام صفات بهخاطر وسیله قرارگرفتن میان خداوند و بندگان، برای دعا و تضرع خلق شدهاند. او در بحث معناشناسی نیز صفات را با طریق سلبی (الهیات تنزیهی) قبول داشت و در واقع نقیض صفات ذات را از خداوند نفی مینمود. افزون بر این، صفات ذات حق را بهصورت اثبات فعلی نیز بیان کرده و صفات را به افعال و نشانههای ذات حق در مخلوقات معنا مینمود. روش تحقیق در این پژوهش از نوع توصیفی - تحلیلی بوده و گردآوری اطلاعات از نوع کتابخانهای میباشد.https://kalam.riqh.ac.ir/article_13676_ee6be0c82ab9e5f3165c256f0d419f73.pdfپژوهشگاه قرآن و حدیثکلام امامیه2479-48923بهار و تابستان20230522وجودشناسی صفات الاهی از مدرسه بغداد تا مدرسه حله587913677FAمحمد جعفررضاییپژوهشگر پژوهشکده کلام اهل بیت پژوهشگاه قرآن و حدیثJournal Article20221126یکی از مباحث اختلاف برانگیز در بین متکلمان مسلمان، وجودشناسی صفات الاهی و به طور خاص، رابطه ذات و صفات الاهی است. امامیه و معتزله در مقابل اهل حدیث و اشاعره به دلیل باور به توحید صفاتی، صفات زائد بر ذات را انکار کردند. بیشتر معتزله به نظریه نیابت باور داشتند و ذات الاهی را نائب مناب صفات در تحقق احکام صفات میدانستند. عالمان امامیه در دوره نخست مدرسه کلامی حله( مانند حمصی رازی و محقق حلی) نیز با پیروی از روش شناسی معتزله متأخر به نقد نظریه احوال پرداخته، دیدگاه نیابت را پذیرفتند. متکلمان دوره دوم مدرسه حله مانند خواجه طوسی، ابن میثم بحرانی، علامه حلی و فاضل مقداد نه تنها همچنان منتقد نظریه احوال بودند، بلکه برخی از اصطلاحات و ادله فلسفی را در تبیین دیدگاه خود استفاده کردند. البته این استفاده گزینشی بود و متکلمان حله در موارد مهمی نیز سخنان ابن سینا را در این بحث نقد و رد کردند. عباراتی از برخی متکلمان موجود است که در ظاهر با نظریۀ عینیت فلسفی شباهت دارد. با این حال، بررسی دقیقتر نشان میدهد که نظریۀ رسمی متکلمان امامیه در دورۀ دوم مدرسۀ حله نیز همان نظریۀ نیابت است.https://kalam.riqh.ac.ir/article_13677_7358c3c4c92ffeef62d73b26e376c6ed.pdfپژوهشگاه قرآن و حدیثکلام امامیه2479-48923بهار و تابستان20230522تلقی خلافت الهی از امامت در میان شیعیان دوران نخست8010113678FAمجتبیتارویردی زادهمؤسسه بنیاد فرهنگ جعفریJournal Article20221111کشف تلقّی شیعیان از مسئلۀ امامت در دوران نخستین، اندیشۀ امامتی ایشان را آشکار میسازد. باور ایشان به خلافت الهی بهعنوان مهمترین اصل امامت شیعه بهتصویر کشیده شد. ابتدا اعتقاد به مفهوم عصمت با کلمات و واژگان متفاوتی در شرایط سیاسی - اجتماعی و در رویارویی با اندیشههای مقابل، سپس باور به نص و نصب الهی با شکلگیری عنوان اختصاصی «وصی» برای امام، همچنین علم ویژه و گسترۀ علم امام بههمراه باور به جایگاه معنوی خاص برای ایشان، از ارکان تلّقی امامتی شیعه در آن دوران بوده است. تثبیت باورهای اصیل امامتی تشیع بهعنوان نقدی بر نظریۀ تطور و تکامل شیعه در دوران نخست، ضرورت توجه به تلقّی شیعیان از امامت در آن دوران را ایجاد کرد. در نتیجه این پژوهش با روش تاریخی - تحلیلی، برای تشریح و تبیین چنین هدفی نوشته شده است.https://kalam.riqh.ac.ir/article_13678_b510601bc1aa8366cc69ebcbf98c7133.pdfپژوهشگاه قرآن و حدیثکلام امامیه2479-48923بهار و تابستان20230522رابطه دین و فطرت (مطالعه موردی آیه فطرت با نگاهی بر آرای تفسیری علامه طباطبایی و آیت الله جوادی آملی)10311913679FAطیبهباباییاندانشگاه امام صادق ععباسمصلایی پور یزدیدانشگاه امام صادق عJournal Article20230506انسان و کمال غایی او، اصلیترین موضوع قرآن است و فلسفۀ بعثت انبیا و تشریع ادیان و شرایع، راهبری او بهسوی سعادت ابدی است. خالق و رب انسان برای طی طریق و سیر در مسیر سعادت، او را به جهازی مجهز کرده است که بتواند مطلوب را حاصل نماید. شاید بتوان گفت که اصلیترین این تجهیزات، سرشتن انسان بر فطرت باشد. از سوی دیگر، خداوند با ارسال رُسُل و تشریع دین، هدف غایی دین را رسیدن به کمال مطلوب معرفی میکند. آیه 30 سوره مبارکه روم که به «آیه فطرت» نامیده شده است، تنها آیه از قرآن کریم میباشد که در آن، کلمه دین و فطرت باهم آمده است؛ ازاینرو، لازم است رابطۀ بین آنها را با یکدیگر بررسی کرد. در این مقاله با روش توصیفی - تحلیلی، رابطۀ بین دین و فطرت در آیۀ 30 سورۀ روم از دیدگاه دو مفسر بزرگ، علامه طباطبایی و آیت الله جوادی آملی بررسی و تحلیل شد. نتیجه آنکه فطرت نوع خاصی از خلقت بوده و دین مجموعه قوانینی است که انسان را بر سرشت مفطور خود راهنمایی مینماید و در واقع، فطرت چیزی فراتر از دین است. در واقع هدایت فطری بستری برای هدایت وحیانی، و هدایت نبوی و وحیانی بوده و مدخلی است برای بازگشت به هدایت فطری که هدایتی درونی و شهودی است و بالاتر از آن تصور نمیشود. بدیهی است که نقطۀ کانونی هدایت انبیا، بیداری فطرت انسان برای رسیدن به کمال و اصل خویش است.https://kalam.riqh.ac.ir/article_13679_eb699abc1417352a8735d3febaf1cae8.pdf